Het liefst ontwerp ik plannen en visies

27 september 2008 | Het Financieele Dagblad

Door: Lange, R. de; Piersma, J.

Herre Kingma werd getroffen door een ernstige vorm van darmkanker, overleefde de ziekte en vertrok vervolgens tamelijk abrupt als inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg. Hij werd bestuursvoorzitter van het Medisch Spectrum Twente (MST). Ook hier wordt de man van de mooie vergezichten en diepzinnige bespiegelingen met de rauwe werkelijkheid geconfronteerd. Het ziekenhuis zit in financieel zwaar weer. Aan Kingma de taak om het weer in orde te krijgen. 'Op de een of andere manier loop ik altijd tegen moeilijke klussen op.'

Op weg naar de werkkamer van Kingma, een uit gebruik genomen operatiekamer, passeert de bezoeker de maquettes van het nieuwe ziekenhuis dat het Medisch Spectrum Twente (MST) in Enschede in fasen aan het bouwen is. Zodra de nieuwbouw ter sprake komt, is Kingma in zijn element. In vloeiende volzinnen verwoordt hij zijn visie op de rol van het ziekenhuis in de 21ste eeuw. 'We zitten nu met een gebouw dat de uitstraling heeft van de Potsdamer Platz van twintig jaar geleden. Op dezelfde plek moet een nieuw ziekenhuis komen. We kiezen bewust voor een plek midden in de stad. Dat heeft te maken met de veranderende rol van een ziekenhuis. Het wordt steeds meer een servicestation in plaats van een eindstation. Mensen worden ouder en brengen een steeds groter deel van hun leven in ziekte door zonder dat ze daar onmiddellijk aan overlijden. Het ziekenhuis is geen doemhal meer waar je binnengaat omdat je laatste uur heeft geslagen.'

Maar het bestaande ziekenhuis lijkt nog niet klaar voor de toekomst. Er werd vorig jaar een verlies geleden van ruim euro 3 mln en in de AD-ranglijst scoort het ziekenhuis niet hoog op service en patiëntgerichtheid.

Kingma: 'Dit is een fantastisch ziekenhuis, een ruwe diamant. Ondanks plaats 79 op de AD-ranglijst gebeuren hier goede dingen. Er worden bijvoorbeeld hoogwaardige reumatologie en oncologie bedreven. Maar het ziekenhuis heeft een achterstand opgelopen. Het heeft de omslag van zeil naar stoom nog niet kunnen maken. De bedrijfsvoering is niet van deze tijd.'

'We schrijven inmiddels zes kwartalen rode cijfers en het verlies voor heel 2008 wordt nu geschat op euro 6 mln. Ik heb vorig jaar in onze kaderbrief al geschreven: willen wij de door de overheid opgelegde bezuinigingen en de druk op de prijzen door de marktwerking overleven, dan moeten we naar een lager kostenniveau. Maar het afgelopen jaar heeft niets opgeleverd. Het verlies is niet afgenomen en de formatie is niet teruggegaan.De raad van bestuur moet nu ingrijpen. Het is gewoon te duur. We gaan ingrijpen en ombuigen. Er verdwijnen hier nu 200 van de 2850 fte's en we zullen een paar jaar lang zo'n euro 10 mln per jaar moeten ombuigen.'

Heeft u wel voldoende greep op de organisatie? U bent er tenslotte al sinds 2006?

'Ik zou de vraag anders formuleren: heb ik wel genoeg inzicht in de organisatie? Het eerste jaar zeker niet, maar dat begint nu te komen. Ik ben er geleidelijk achter gekomen dat het oude meer centralistische organisatiemodel een belangrijke remmende factor is geweest. We zijn daarom overgestapt op een nieuw model waarin de artsen meer verantwoordelijkheid krijgen voor hun eigen afdeling. Zij moeten ervoor zorgen dat de kosten binnen de omzet blijven.

Het zelfsturend maken is de enige oplossing, en de dokters willen het zelf ook, maar dat betekent niet dat iedereen het meteen kan. Je begint op een intellectuele manier met elkaar te spreken over zaken als het verkorten van opnameduur, en dan ga je er automatisch van uit dat het zal leiden tot minder kosten. Maar mijn aanpak, die past bij een organisatie met hoogopgeleide professionals, betekent niet dat het automatisch opeens anders gaat. Het staat allemaal in de kaderbrief, maar het moet nog wel gebeuren.'

Toen u tekende voor deze baan had u grootse plannen: samenwerking met de Technische Universiteit, de nieuwbouw, samenwerking met ziekenhuizen over de grens. Kortom: het MST opstoten in de vaart der volkeren. Is het u tegengevallen?

'In zekere zin wel. De problemen zijn omvangrijker dan ik destijds dacht. Als je redeneert dat een ziekenhuis een echt bedrijf is, dan had ik destijds iets meer aan mijn eigen damage control kunnen denken. Maar daar ben ik echt niet mee bezig geweest. Ik dacht: dat krijg ik wel weer goed. De beeldspraak die goed bij dit ziekenhuis past is een oude adellijke familie in een statige, rommelige villa zonder geld om een kleiner huis te bouwen.'

Bent u dan wel de geschikte man om de klus te klaren?

'Ik zou liegen als ik zei dat ik de gedroomde manager ben. Ik ben meer de architect dan de aannemer. Ik wilde als kind al architect worden. Ik ben iemand die ervan houdt om plannen te ontwerpen en visies uit te schrijven. De architect maakt de tekeningen en laat anderen het uitvoeren. Nu ben ik noodgedwongen de aannemer.

Daar komt nog eens bij dat mijn cfo vertrokken is en ook de controller is gesneuveld. Dat zijn geen feestjes. Ik moet het dus doen. Je kunt nog zulke mooie plannen hebben, maar ze moeten wel betaald worden. Uiteindelijk moet de kas kloppen.'

Het is niet de eerste keer dat Kingma koos voor een complexe werkomgeving. Ook zijn periode bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg, van 2000 tot 2006, was turbulent. Kingma maakte indruk door de kwaliteit van de zorg en patientveiligheid tot hoofdthema's te maken. Ook toen won de filosoof het van de manager. Hij liet de dagelijkse leiding van de Inspectie te veel aan anderen over. Zomer 2004 barstte de bom. Inspecteurs gingen ruziënd over straat, elkaar en Kingma beschuldigend van wanbestuur, intimidatie en gebrek aan leiding. Kingma moest zijn vakantie opschorten om orde op zaken te stellen. Tegenover NRC verzuchtte hij: 'Het was nooit mijn bedoeling de dagelijkse leiding van de Inspectie als bedrijf te hebben, maar nu moet ik handelen.' Wat het nog moeilijker maakte, was dat er in 2003 darmkanker bij hem werd geconstateerd. Hij was ruim een halfjaar uit de roulatie, maar genas.

Wat is dat toch, dat u telkens op moeilijke plekken terechtkomt?

'Ik word niet gevraagd voor normale klussen. Dat heeft te maken met je uitstraling. Mensen denken dat als ik de baas word, alles gaat veranderen. Bij de Inspectie ging het er mij om de organisatie meer te laten doen wat de Nederlandse bevolking ervan verwacht. Die driehonderd inspecteurs zitten er om de kwaliteit in de zorg te verbeteren en dan heb je een organisatie met smoel nodig. Ik heb ze een heel eind meegekregen. Daar ligt mijn kracht: veranderen en verbeteren. Ik ben niet iemand van op de winkel passen.

Ze hebben me gevraagd om er nog een tweede periode van vijf jaar aan vast te knopen. Ik heb het niet gedaan, omdat ik een herhaling van zetten vreesde. Ik ben een pionier en je moet niet te lang pionieren in zo'n organisatie. Ik had sterk de indruk dat ze een beetje moe van me werden. Je kunt niet het oneindige vragen van medewerkers die er gewoon voor hun baan zitten.'

Heeft uw ziekte invloed gehad op die beslissing?

'Sinds begin dit jaar hoef ik niet meer te worden gecontroleerd. Het is niet 100% veilig maar ik zit weer op de normale curve. Die ziekte heeft mij wel in de meest gevoelige periode getroffen. Ik had bij de Inspectie het hele horloge uit elkaar liggen, en moest het nog schoonmaken en weer in elkaar zetten. En dan word je ziek. Een ramp. Toen ik na een halfjaar terugkwam, werd ik ook nog eens van alles beticht. Dan moet je even je hoofd bij elkaar houden en niet zielig gaan doen. Heeft me wel enige moeite gekost maar uiteindelijk is het me gelukt. Zo'n ziekte doet wel wat met je. Je blijkt een gewone sterveling te zijn. Je gaat er meer van relativeren. Ik had voldoende van mezelf gevraagd bij de Inpectie en besloot niet door te gaan met de strijd.'

Kingma mag dan in de loop der jaren meer zijn gaan relativeren, zijn ambitie om de top te bereiken is er niet minder om geworden. Het ziekenhuis in Twente moet onder zijn leiding uitgroeien tot een hightech medisch wondertje. In zijn woorden: 'Ik zou het volkomen terecht vinden als het MST een academisch ziekenhuis zou worden, want nu hebben we wel de kosten van het hoogst mogelijke behandelingsniveau, maar niet het extra geld voor het onbeperkt leveren van topzorg. Bovendien is een patiënt vanaf hier minstens twee uur onderweg naar het dichtstbijzijnde academisch ziekenhuis. Maar ik ben ook realist, de kans is niet groot dat het ons gaat lukken. Dan kunnen we er in de tussentijd beter voor zorgen dat we een heel goed topklinisch ziekenhuis worden.'

Daarnaast blijft Kingma - net als bij de Inspectie - hameren op verbetering van de kwaliteit van de zorg. In zijn ogen moeten dokters zich beter en sneller aanpassen aan de geëmancipeerde patiënt. 'Zeker chronisch zieken weten soms meer van hun aandoening dan de dokter. Een moderne dokter moet het lef hebben op een geïnvolveerde manier met de zelfdiagnostiek van de patiënt om te gaan. De toegevoegde waarde van de arts is het wegen van de informatie. Als een patiënt met verschillende diagnoses komt, dan kan de dokter de juiste beoordeling maken in de trant van: het is zwart-wit en het loopt in de wei. Dan is het bijna altijd een koe en zelden een Siberische tijger.'

Hebt u nog wel eens heimwee naar uw oude vak van cardioloog?

'Bij de Inspectie iedere dag. Hier een stuk minder. Ik kan als bestuurder van een ziekenhuis toch op indirecte wijze bijdragen aan het proces. Werken in een ziekenhuis, uiteindelijk met patiënten bezig zijn, dat geeft een goed gevoel. Maar ik heb dertig jaar in klinieken rondgelopen, waarvan twintig jaar als specialist. Ik heb alles gedaan wat er te doen is op dat terrein. Waarom zou ik het dan nog vijftien jaar doen. Er zijn ook nog andere dingen in het leven. Daar komt bij dat je als specialist rond je vijftigste de top wel gehaald hebt. Het mooiste gedeelte heb je wel gehad.'

Mist u de aandacht die u als inspecteur-generaal had?

'Niet de aandacht, wel de impact. De inspecteur-generaal is heel zichtbaar. Je kunt niets zeggen of heel Nederland volgt je of valt over je heen. Als ik bijvoorbeeld zei dat de intensive care in Nederland niet deugde, waar ik volkomen gelijk in had, was er de volgende dag een spoeddebat in de Tweede Kamer. Het is meteen anders als je zo'n functie neerlegt. Ik heb hetzelfde meegemaakt toen ik vertrok als voorzitter van de Orde van medisch specialisten. Mensen die graag bij je kwamen, waren plotseling verdwenen. Ik was nog niet benoemd als inspecteur-generaal of diezelfde mensen meldden zich weer. Ik heb ze niet meer allemaal ontvangen.'

Ambitie

'Twente verdient een academisch ziekenhuis. Dat is onze verborgen wens'

Herre Kingma: 'Het ziekenhuis is geen doemhal meer waar je binnengaat omdat je laatste uur heeft geslagen.'

CV Jan Herre Kingma

1948 Geboren te Goes

1974 Artsexamen RUGroningen

1985 Cardioloog en directeur R&D Antonius Z'huis Nieuwegein

1995 Voorzitter Landelijke Specialisten Vereniging (LSV)

2000 Inspecteur-generaal Gezondheidszorg

2006 Bestuursvoorzitter Medisch Spectrum Twente