Donatieprocedure

Vaste procedure
Aan het werkelijke doneren gaat een aantal handelingen vooraf. Dit is officieel vastgelegd en gaat gepaard met strenge regels. Is de overledene medisch gezien geschikt voor donatie, dan raadpleegt de arts het Donorregister om na te gaan welke keuze de overledene heeft laten vastleggen. Het Donorregister kan dag en nacht worden geraadpleegd.

Aanmelding
Staat de overleden persoon als donor geregistreerd of geven de nabestaanden toestemming, dan meldt de arts de overledene aan als donor bij het orgaancentrum. De donatieprocedure van organen verloopt anders dan van weefsels. Hierin speelt de

Donormelding

Aanmelding bij het orgaancentrum kan pas nadat de arts het donorregister heeft geraadpleegd én toestemming heeft om de donatieprocedure in gang te zetten.

Donorregister

Is iemand medisch gezien geschikt voor donatie, dan raadpleegt de arts het Donorregister. Om na te gaan welke keuze de overledene heeft laten vastleggen, kan het Donorregister dag en nacht worden geraadpleegd door of in opdracht van een arts. Dat mag pas enkele uren voor het vaststellen van de dood gebeuren. Het moet duidelijk zijn dat het overlijden onafwendbaar is en dat de potentiële donor binnen afzienbare tijd zal sterven.

Toestemming
De procedure voor orgaan- en weefseldonatie mag alleen in gang worden gezet als daar uitdrukkelijk toestemming voor is. Dat kan op 3 manieren:

1. De overledene heeft zelf 'Ja' laten registreren in het Donorregister.

2. Is de wil van de overledene niet bekend of heeft hij zijn nabestaanden in het Donorregister aangewezen om over donatie te beslissen, dan krijgen zij de donatievraag voorgelegd. 

3. De overledene heeft via het register een persoon aangewezen de toestemming al dan niet te geven.

Is er toestemming, dan meldt de arts die de dood heeft vastgesteld, de overledene aan als donor bij het orgaancentrum.

Wensen respecteren
Als de overledene zelf toestemming tot donatie heeft gegeven, zal de arts de nabestaanden daarover inlichten. Gezien de gevoeligheid van het onderwerp zal de arts serieus rekening houden met ernstige emotionele bezwaren van de nabestaanden. De praktijk wijst echter uit dat nabestaanden zoveel mogelijk de wens van hun overleden dierbare respecteren. De familie tracht in de geest van de overledene te handelen.

Orgaancentrum

De Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) is door de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) als officieel orgaancentrum aangewezen. De NTS bemiddelt bij het ontvangen, typeren en vervoeren van organen en weefsels van donoren. Ook wijst de NTS de organen en weefsels toe aan geschikte ontvangers. De NTS heeft deze taken voor organen en weefsels in handen gelegd van Eurotransplant International (ETI) en de Stichting BISLIFE.
 
Internationale uitwisseling
Ook de internationale uitwisseling van organen en weefsels is door NTS uitbesteed. BIS verzorgt de internationale uitwisseling van weefsels, ETI doet dat voor organen. Het werkterrein van ETI omvat Nederland, België, Duitsland, Luxemburg, Oostenrijk en Slovenië. Door de internationale uitwisseling is de kans groter een passende ontvanger te vinden voor een donororgaan. Bovendien kunnen dankzij de internationale samenwerking hoog urgente patiënten en specifieke patiëntengroepen, zoals kinderen, beter worden geholpen.

Orgaanprocedure

Nadat de hersendood is vastgesteld en er toestemming is voor donatie, wordt de donor aangemeld bij het orgaancentrum (NTS). Het computerbestand van de NTS bevat de medische gegevens van alle wachtende patiënten. Aan de hand van deze medische gegevens bepaalt de NTS wie de meest geschikte ontvangende patiënt is. Het ziekenhuis van de ontvangende patiënt brengt alles in gereedheid voor de transplantatie.

Voorbereiding

Volgens de Wet op de orgaandonatie mogen onder strikte voorwaarden maatregelen worden getroffen ter voorbereiding van de donatieprocedure. Voorbeelden van zulke handelingen zijn urine- of bloedonderzoek of een röntgenfoto. Deze voorbereidende handelingen mogen alleen starten als uitstel tot na het overlijden niet mogelijk is. Bovendien mogen de handelingen niet in strijd zijn met de geneeskundige behandeling van die persoon.

Ingreep

De tijd tussen de vaststelling van de hersendood en de daadwerkelijke operatie is meestal 4 tot 12 uur. Dit is afhankelijk van het medisch team dat de organen uitneemt. Hoe snel zijn zij ter plaatse om de operatie uit te voeren? De beschikbaarheid van operatieruimte en het overige medisch personeel speelt ook een rol.

Tijd tot de operatie
Tot die tijd blijft de overledene op de IC-afdeling aan de beademingsmachine. Dit is noodzakelijk omdat vitale organen constant zuurstof nodig hebben. De nabestaanden mogen over het algemeen bij de overledene blijven tot aan de donoroperatie.
De artsen van het uitnameteam werken zeer zorgvuldig en met respect voor de overledene. De operatie duurt ongeveer 3 tot 6 uur.

Houdbaarheid

Organen die eenmaal uitgenomen zijn, kunnen maar korte tijd buiten het lichaam worden bewaard. Gaat het om hart en longen dan mag het proces vanaf donatie tot transplantatie niet langer duren dan 4 tot 8 uur. Voor een lever geldt maximaal 14 uur, terwijl de nieren van een donor zo'n 40 uur buiten het lichaam kunnen blijven.

Hulpverleners

Naast de arts, het uitnameteam en de verpleegkundigen is ook de transplantatiecoördinator (TC) en vaak een donatiecoördinator betrokken bij de donatieprocedure van vitale organen.

Transplantatiecoördinator
Een TC verzorgt alle zaken rondom de donatieprocedure van vitale organen. In Nederland werken 22 TC's in 7 regio's. Alle ziekenhuizen kunnen 24 uur per dag een transplantatiecoördinator inschakelen. De TC meldt alle belangrijke informatie over de donor aan het orgaancentrum en controleert of aan de formele eisen is voldaan. Tevens controleert hij de medische criteria die aan verschillende donororganen gesteld worden. De TC is verantwoordelijk voor een optimale behandeling van de orgaandonor en zorgt voor de nabestaanden voor, tijdens en na de donatieprocedure. Meestal gebeurt dit in samenwerking met het team van de Intensive Care afdeling of met een donatiecoördinator.

Donatiecoördinator
Een belangrijke taak van de donatiecoördinator is ziekenhuismedewerkers te informeren en (bij) te scholen over donatie. De coördinator evalueert met de betrokkenen de donatieprocedures. Daarnaast biedt hij ondersteuning bij donatieprocedures, bijvoorbeeld door het Donorregister te raadplegen, de donor aan te melden bij het orgaancentrum en het praten met de nabestaanden.

Weefselprocedure

Voor donatie van weefsels maakt het niet uit waar iemand overlijdt: thuis, in een ziekenhuis, een bejaardenhuis of in een verpleeghuis. De (huis)arts die de dood heeft vastgesteld, raadpleegt het Donorregister. Bij toestemming meldt hij de donor aan bij het orgaancentrum. Donatie van weefsel(s) is ook mogelijk wanneer iemand tevens orgaandonor is geweest.

Ingreep

Als het lichaam van de overledene binnen 3 uur wordt gekoeld, is het vaak tot 24 uur na overlijden nog mogelijk weefsels uit te nemen voor transplantatie. Is het lichaam niet gekoeld, dan moet de uit- of afname binnen 12 uur na overlijden plaatsvinden. Behalve hartkleppen en bloedvaten: deze weefsels moeten binnen 6 uur uitgenomen worden.

Plaats van uitname
Weefsels worden uitgenomen door een speciaal uitnameteam. Gaat het om hoornvliezen, huid, bloedvaten en hartkleppen, dan gebeurt dit meestal in de obductiekamer, het mortuarium van een ziekenhuis of in het uitvaartcentrum. Bij bot en pezen moet dit in verband met de steriliteit altijd plaatsvinden in een operatiekamer van een ziekenhuis. De uitgenomen botdelen worden vervangen door protheses.

Thuis overlijden

Iemand die thuis overlijdt en ook thuis opgebaard wil worden kan donor zijn van botweefsel, hoornvliezen en hartkleppen. Bij donatie van hoornvliezen worden de oogbollen verwijderd en vervangen door protheses. Daarna worden de ogen gesloten.

Mortuarium
Om huid, botweefsel en hartkleppen te doneren moet de overledene worden overgebracht naar een mortuarium of operatieruimte in een ziekenhuis. De huid wordt in een heel dunne laag (0,4 mm) afgenomen van de rug en achterkant benen. Voor donatie van hartkleppen moet het hart worden uitgenomen.

Houdbaarheid

Hoornvlies blijft tot ongeveer 4 weken na donatie in optimale conditie. Bot en peesweefsel kunnen afhankelijk van de bewerking 3 tot 5 jaar bewaard blijven. Na een speciale behandeling zijn de kleppen van de longslagader, de grote lichaamsslagader en de bloedvaten 5 jaar houdbaar. Huid kan 3 jaar goed blijven.

Orgaanbanken
Het bewerken, bewaren en ter beschikking stellen van weefsels gebeurt in orgaanbanken. De laboratoria van deze orgaanbanken voeren een strenge kwaliteitscontrole uit. Er is een hoornvliesbank in Amsterdam en Rotterdam, een huidbank in Beverwijk, een botbank in Leiden en een hartkleppenbank in Rotterdam. Peesweefsel wordt in de botbank bewaard en bloedvaten in de hartkleppenbank. Alle orgaanbanken zijn non-profit organisaties. Er mag dus geen winst worden gemaakt.